عثمانلیجه ویا عثمانلی توركجەسی تعبيريله كنللكله عثمانلی دولتی صينيرلري ایچنده یاشایان توركلرڭ قونوشوب یازدیغی دیل یاخود عین دونمده یازیلان، ایچنده عربجه، فارسجه كلمەلرڭ یوغون بيچيمده یر آلدیغی دیل ویا داها كنل اولارق عرب حرفلریله یازیلمش توركجه آڭلاشیلمقدەدر. بیلیمسل اولارق عثمانلی توركجەسی، توركیه توركجەسنڭ كليشمه سورجنده اسكی آناطولی توركجەسی دییه آدلانديريلان ایلك دونمي ده ایچنه آلارق اون اوچنجی يوز ييلدن یگرمنجی يوز ييلڭ باشلرینه قدر دوام ایدن یازی ديليدر. عثمانلی توركجەسني اونڭ دوامی اولان بو كونكی توركجەدن آیری دوشونمك طوغری دگلدر. توركجەنڭ دگیشیك آدلرله آڭيلمسي، تورك ملتنڭ ديلينڭ اوزون بر تاریخ ایچریسنده كنیش بر جغرافیەیه یاییلارق چشیتلی لهجەلره آيريلمسي طولاییسیلەدر. عثمانلی توركجەسنڭ دیگر دیللردن، اوزللكله عربجه و فارسجەدن چوق صاييده كلمه آلمسی، احتیاج دویدیغی قاوراملري كندی كولتورنده بولاماينجه باشقه دیللردن تأمین ایتمەسی صوڭوجيدر. بو یازی دیلنده اورتاق اسلام مدنیتنه عائد بر طاقیم كلمه و تركيبلر قوللانیلمش، بونلرڭ بر چوغی توركجەلشديريلمش و یڭی آڭلاملر قزانديريلمشدر. عثمانلی توركجەسيله یالڭز ادبی اثرلر دگل، بش یوز ییللق تاریخ بوینجه صوسیال حیاتڭ هر آلاننه عائد (ادبیات، تاریخ، طب، حقوق، اقتصاد، دینی علملر وس.) بیڭلرجه اثر میدانه كتیریلمشدر.

عثمانلی توركجەسنڭ تشكّلی و كلیشیم سورجي

اون برنجی یوز ییل و صوڭرەسی اورته آسیه توركلگي ایچون دواملی بر كوچ دوریدر. تورك بويلرندن بر قسمی خزر دڭزینڭ و قرە دڭزڭ قوزينى تعقیب ایدرك قفقاسلرده قوناقلامش، بر قسمی خزر دڭزینڭ كونيندن آق دڭزە و بویوك كتلەلر حالنده آناطولی یه كیتمشدر. ایران، آذربیجان، قفقاسیه، سوریه، عراق، مصر، آناطولی و روم ايليدەكي بو ياييليشله او زمانه قدر اورته آسیەده تك بر یازی دیلی حالنده دوام ایدن تورك دیلی بعض كليشمەلر كچیرمش و توركجەنڭ چشیتلی قوللری اورتەیه چیقمشدر. بویلەجه اوغوز بويلرينڭ یاییلدیغی آناطولیده اوغوز لهجەسنه طیالی یڭی بر دیل تشكّل ایتمش، آنجق بو دیلڭ كليشوب ادبی بر دیل هویتنی قزانمسی اوزون بر سورەده كرچكلشەبيلمشدر. آناطولی سلچوقليلرنده اون ایكنجی یوز ییل صوڭلرینه قدر علم و ادبیات دیلی اولارق فارسجەنڭ قوللانیلمسی، چشیتلی صاواشلر، مغول اشغاللري و خاچلی سفرلري تورك یازی ديلنڭ اولوشومني كجيكديرمشدر. آناطولی بگلكلري دونمنده داها چوق دگر قزانان توركجه، رسمی دیل اولارق قوللانیلمش و بعض اثرلر میدانه كتیریلمشدر.

بگلكلر آراسندەكی سیاسی مجادلەدن باشاريله چیقان عثمانلیلر یڭی بر دولت قورارق توركمنلر و آذریلر طيشندەكي بتون كونی باتی توركلريني زمانله بو دولتڭ صينيرلري ایچنده طوپلادیلر، آناطولی و بالقانلرده تورك برلگنی صاغلاديلر؛ تركجەیی ده رسمی دیل، طولاییسیله بر یازی دیلی حالنه كتیردیلر. اون اوچنجی يوز ييلدن باشلایوب كونمزه قدر كلن و آناطولیده، بالقانلرده، عراقده، سوريەده، آذربيجانده دوام ایتمكده اولان بو یازی دیلنه حالاً بنمسنمش اولان تورك لهجەلرينڭ تصنیف سیستمنده باتی توركجەسی آدی ویریلیر. باتی توركجەسی ده زمانله ایكی یه آیریلارق آذری توركجەسی ایله توركیه توركجەسی اورتەیه چیقدی. توركیه توركجەسی اون طقوزنجی يوز ييلڭ اورتەلرینه قدر لسان توركي، تركی و توركجه اولارق آڭيلدي. سیاسی بتونلگی قورومق آماجيله ” ملّت عثمانيه“ تعبيرينى بنمسەين تنظيماتجيلر عثمانلی اولكەسنده قونوشولان تركجەیه لسان عثماني دیدیلر؛ بونی عربجه، فارسجه و توركجەدن میدانه كلمش بر دیل اولارق طانيملاديلر.

(مصطفی اوزقان، توركیە دیانت وقفی اسلام انسیقلوپدیسی، ج. ٣٣، ص. ٤٨٣-٤٨٥)